Không chỉ dựa vào những chuyến đi rà soát tại thực địa, công tác quản lý rừng cung ứng đang có thêm “con mắt” từ dữ liệu số và ảnh vệ tinh, giúp phát hiện sớm biến động, hỗ trợ kiểm tra và từng bước nâng cao hiệu quả chi trả dịch vụ môi trường rừng.
Từ rà soát thủ công đến quản lý diện tích rừng chi trả bằng dữ liệu số
Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) là chính sách gắn quyền lợi kinh tế của chủ rừng với trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng. Vì vậy, việc xác định chính xác diện tích rừng có cung ứng DVMTR là một trong những khâu quan trọng, trực tiếp liên quan đến việc xác định đúng đối tượng, diện tích và số tiền được chi trả.
Thực tế tại tỉnh Điện Biên cho thấy, diện tích rừng cung ứng DVMTR lớn, địa hình chia cắt, hiểm trở, giao thông khó khăn cùng sự phân bố rộng của các khu rừng khiến việc chỉ dựa vào hồ sơ, bản đồ giấy và kiểm tra trực tiếp tại thực địa gặp không ít khó khăn.
Thời gian trước, việc cập nhật, quản lý dữ liệu, thông tin chi trả chủ yếu thông qua rà soát thủ công, đối chiếu hồ sơ giấy; từ năm 2025, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên (Quỹ) đã ứng dụng công nghệ số, đẩy mạnh số hóa dữ liệu và hoàn thiện bản đồ chi trả DVMTR trên phạm vi toàn tỉnh.
Đây cũng là lý do ứng dụng khoa học, công nghệ ngày càng trở thành một công cụ quan trọng trong công tác rà soát, xác định diện tích rừng được chi trả DVMTR của Quỹ. Cán bộ kỹ thuật Quỹ đã sử dụng dữ liệu viễn thám cùng các phần mềm chuyên dụng như QGIS, MapInfo để rà soát, phát hiện và khoanh vẽ những vị trí rừng nghi ngờ có biến động, giúp khoanh vùng đúng nơi cần kiểm tra. Từ kết quả này, cán bộ kỹ thuật Quỹ có thể chủ động xác định những khu vực cần kiểm tra thực địa thay vì kiểm tra, rà soát dàn trải.
Ảnh vệ tinh hỗ trợ phát hiện sớm diện tích có nghi ngờ biến động
Một trong những thay đổi rõ nét trong phương thức rà soát diện tích rừng có cung ứng DVMTR là việc đưa ảnh vệ tinh vào quá trình theo dõi, phát hiện diện tích nghi ngờ biến động.
Hình ảnh các điểm nghi ngờ biến động diện tích rừng cung ứng DVMTR năm 2026 trên ảnh vệ tinh (vùng màu đỏ) thuộc địa bàn xã Chà Tở, tỉnh Điện Biên.
Trên nền dữ liệu ảnh vệ tinh (Planet, Google Earth, Sentinel - 2), cán bộ kỹ thuật Quỹ có thể nhận biết những khu vực có dấu hiệu khác biệt giữa các thời điểm, từ đó xác định vị trí nghi ngờ để tiếp tục kiểm tra. Điều này đã góp phần quan trọng giúp giảm sai sót trong xác định diện tích rừng chi trả; những diện tích có nguy cơ chồng lấn, nghi sai khác hiện trạng được phát hiện sớm thông qua theo dõi biến động rừng hàng tháng, quý.
Điểm đáng chú ý ở đây là sự thay đổi từ cách làm “đi tìm” sang “có thông tin để tìm”. Thay vì phải tổ chức kiểm tra trên diện rộng, dữ liệu công nghệ giúp cán bộ kỹ thuật Quỹ bước đầu nhận diện, xác định đúng các vị trí cần quan tâm kiểm tra. Khi kết hợp với hồ sơ quản lý rừng và kết quả kiểm tra tại thực địa, thông tin được cập nhật trở lại hệ thống, tạo thành một quy trình quản lý có tính liên tục, khoa học.
Quản lý đến từng lô rừng, gắn với từng chủ rừng được chi trả DVMTR
Cùng với ảnh vệ tinh và phần mềm GIS, việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về chi trả DVMTR đang tạo thêm nền tảng cho công tác quản lý diện tích rừng được chi trả DVMTR của Quỹ.
Nhằm đẩy mạnh chuyển đổi số, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên đã triển khai phần mềm V5PFES/Q5PFES để xây dựng hệ thống bản đồ chi trả DVMTR. Hệ thống giúp quản lý hồ sơ chi trả chi tiết đến từng lô rừng, gắn với chủ quản lý; các thông tin về tiểu khu, khoảnh, trạng thái rừng, diện tích và hệ số K được tích hợp, đồng thời hỗ trợ xuất biểu diện tích rừng gắn với chủ rừng được chi trả theo mẫu quy định.
Tập huấn, chuyển giao cách thức vận hành và sử dụng phần mềm bản đồ chi trả DVMTR năm 2025 tỉnh Điện Biên
Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với công tác quản lý chi trả. Khi dữ liệu được tổ chức thống nhất, đồng bộ, cán bộ kỹ thuật có thể thuận lợi hơn trong việc tra cứu, đối chiếu, cập nhật, chỉnh sửa và quản lý thông tin. Những sai khác giữa dữ liệu quản lý và thực tế rừng có cơ sở để được phát hiện, kiểm tra và điều chỉnh theo đúng thực tế.
Đặc biệt, việc ứng dụng phần mềm GeoPfes trên điện thoại thông minh cho phép cán bộ kỹ thuật kiểm tra trực tiếp những diện tích nghi ngờ biến động trên nền ảnh vệ tinh khi đi hiện trường hoặc sử dụng máy flycam để bay, chụp kiểm tra những vị trí nghi ngờ ở xa, khó tiếp cận. Kết quả sau đó được đồng bộ trở lại hệ thống để cập nhật, quản lý theo đúng thực trạng.
Cán bộ kỹ thuật Quỹ sử dụng máy flycam để kiểm tra các vị trí nghi ngờ biến động chưa đủ điều kiện cung ứng DVMTR tại thực địa.
Như vậy, công nghệ đang được đưa vào nhiều khâu của quá trình rà soát: Từ xây dựng dữ liệu nền, phát hiện vị trí nghi ngờ, hỗ trợ kiểm tra thực địa đến cập nhật kết quả. Đây là hướng đi giúp giảm dần sự phụ thuộc vào xử lý thủ công và tăng khả năng kiểm soát, quản lý tốt dữ liệu chi trả theo yêu cầu hiện nay.
Dữ liệu chính xác là cơ sở để chi trả tiền đúng diện tích, đúng đối tượng
Đối với chính sách DVMTR, một diện tích rừng được xác định để chi trả không chỉ là một con số trên bảng tổng hợp. Phía sau con số đó là quyền lợi của chủ rừng và trách nhiệm bảo vệ rừng. Vì vậy, việc hoàn thiện dữ liệu diện tích rừng có cung ứng DVMTR có ý nghĩa trực tiếp đối với tính chính xác, công khai và minh bạch của chính sách.
Đến nay, toàn tỉnh đã có tổng cộng 334.420,46 ha rừng cung ứng DVMTR năm 2025 của 8.907 chủ rừng đã được rà soát, cập nhật và chuẩn hóa dữ liệu trên hệ thống bản đồ số, tăng gần 18.000 ha được chuẩn hóa thông tin so với năm 2024, của 1.367 chủ rừng. Việc ứng dụng GIS, phần mềm chuyên dụng và ảnh vệ tinh cũng giúp cán bộ Quỹ rút ngắn thời gian xử lý, tổng hợp dữ liệu diện tích chi trả từ nhiều tuần xuống còn dưới 01 tuần.
Cùng với đó, Quỹ đang triển khai nhiệm vụ rà soát lại ranh giới và diện tích rừng các lưu vực nội tỉnh có diện tích rừng biến động trên 10% theo quy định để phù hợp với việc sắp xếp đơn vị hành chính, vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, cũng như cập nhật diễn biến rừng trong lưu vực. Việc chuẩn hóa dữ liệu theo địa giới hành chính mới được xác định là cơ sở để theo dõi diện tích rừng cung ứng, phục vụ kiểm tra, giám sát và tổ chức chi trả DVMTR tại cơ sở.
Có thể thấy, khi dữ liệu rừng cung ứng càng đầy đủ, chính xác và được cập nhật thường xuyên thì việc xác định diện tích chi trả càng có cơ sở rõ ràng. Đây cũng là điều kiện để hạn chế sai khác, chồng lấn và vướng mắc liên quan đến thông tin, hồ sơ chi trả của chủ rừng trên địa bàn tỉnh.
Công nghệ hỗ trợ, con người vẫn là yếu tố quyết định
Một điểm cần nhìn nhận rõ là ứng dụng khoa học, công nghệ không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn việc kiểm tra, xác minh tại thực địa.
Ảnh vệ tinh có thể giúp phát hiện khu vực nghi ngờ biến động; bản đồ số giúp xác định vị trí; phần mềm giúp quản lý và cập nhật dữ liệu. Tuy nhiên, để xác định chính xác hiện trạng rừng cung ứng, vẫn cần sự kiểm tra của cán bộ kỹ thuật Quỹ, cơ quan chuyên môn và chủ rừng.
Điều này đặt ra yêu cầu song song: Công nghệ phải đi cùng con người và năng lực sử dụng công nghệ.
Trong năm 2025 và 8 tháng đầu năm 2026, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên đã tổ chức 22 lớp tập huấn với 812 học viên là cán bộ Quỹ, chủ rừng, cán bộ xã và các bên liên quan. Nội dung tập huấn có cả hướng dẫn quản lý hồ sơ giao rừng, quản lý sử dụng và ứng dụng công nghệ, phần mềm trong theo dõi, quản lý, xác định diện tích rừng có cung ứng và được chi trả DVMTR.
Đặc biệt là việc tổ chức tập huấn cho một số chủ rừng trên địa bàn các xã: Mường Tùng, Pa Ham, Nậm Nèn và phường Mường Lay về sử dụng phần mềm GeoPfes trên điện thoại thông minh để nắm bắt, xác định và kiểm tra diện tích nghi ngờ biến động tại thực địa theo thông báo diện tích nghi ngờ hàng quý của Quỹ.
Cán bộ kỹ thuật của Quỹ hướng dẫn người dân sử dụng phần mềm GeoPfes trên điện thoại thông minh và bản đồ giấy để xác định diện tích chi trả DVMTR.
Đây là một yếu tố quan trọng để công nghệ thực sự đi vào công việc và phát huy hiệu quả. Đối với cán bộ kỹ thuật Quỹ, yêu cầu không chỉ là biết sử dụng phần mềm mà còn phải hiểu, quản lý tốt dữ liệu, biết kiểm tra sai khác và thông tin trên bản đồ với thực tế rừng tại cơ sở, biết hướng dẫn, tập huấn cho chủ rừng nắm bắt, xác định được vị trí biến động để kiểm tra, báo cáo.
Với chủ rừng, việc từng bước tiếp cận các công cụ số cũng giúp tăng khả năng theo dõi diện tích rừng cung ứng và nắm bắt quyền lợi của mình. Từ đó, thực hiện tốt hơn đối với trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng cung ứng DVMTR.
Mở rộng khả năng tiếp cận dữ liệu được chi trả cho chủ rừng
Ứng dụng công nghệ trong xác định diện tích rừng được chi trả DVMTR cũng đang được Quỹ triển khai gắn với việc công khai thông tin, dữ liệu để người dân và chủ rừng dễ dàng theo dõi, nắm bắt thông tin chi trả của mình.
Từ năm 2026, Quỹ đã triển khai công khai thông tin chi trả DVMTR hàng năm thông qua mã QR Code. Người dân có thể tra cứu các thông tin như diện tích cung ứng DVMTR, đơn giá và số tiền được hưởng bằng điện thoại thông minh qua việc quét mã QR. Ngoài ra, chủ rừng cũng có thể tiếp nhận thông tin chính thống về chi trả DVMTR trên nhóm Zalo chủ rừng, trang thông tin điện tử của Quỹ và niêm yết công khai tại địa phương.
Đến nay, Quỹ đã xây dựng và phát hành 6 mã QR Code, tích hợp các nội dung liên quan đến thông báo chi trả, đơn giá, diện tích cung ứng DVMTR và kết nối với các sản phẩm truyền thông của Quỹ.
Khi dữ liệu được công khai, chủ rừng có thêm điều kiện kiểm tra, đối chiếu quyền lợi của mình. Đây cũng là giải pháp hiệu quả để tăng vai trò giám sát của cộng đồng đối với việc thực hiện chính sách DVMTR.
Hướng tới quản lý diện tích rừng chi trả chính xác, minh bạch và bền vững
Ứng dụng khoa học, công nghệ trong rà soát, xác định diện tích rừng được chi trả DVMTR tại Điện Biên đang cho thấy một hướng đi phù hợp với yêu cầu quản lý rừng cung ứng trong điều kiện mới, đáp ứng tốt mục tiêu đẩy mạnh chuyển đổi số của Quỹ nói riêng và các cơ quan lâm nghiệp và chính quyền các cấp.
Từ GPS, ảnh viễn thám, hệ thống GIS, phần mềm QGIS, MapInfo, thiết bị flycam đến các phần mềm chuyên dụng như V5PFES/Q5PFES, GeoPfes, công nghệ đang phát huy vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cán bộ kỹ thuật Quỹ. Quy trình được hỗ trợ đồng bộ từ khâu xác định dữ liệu nền, phát hiện vị trí nghi ngờ biến động, khoanh vùng kiểm tra, thông báo cho chủ rừng, đến việc xác minh thực địa, cập nhật kết quả và quản lý thông tin chi trả.
Để tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ vào rà soát, xác định diện tích rừng chi trả DVMTR hàng năm, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên xác định tiếp tục hoàn thiện hệ thống bản đồ số, nâng cao năng lực số cho cán bộ kỹ thuật, chủ rừng và các cơ quan liên quan. Đồng thời, Quỹ chú trọng tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ chủ rừng ứng dụng công nghệ, phần mềm phù hợp để chủ động quản lý diện tích rừng cung ứng cũng như theo dõi, nắm bắt thông tin chi trả hàng năm.
Có thể nói, khi dữ liệu chi trả DVMTR được chuẩn hóa, công nghệ được sử dụng đúng cách, cùng với năng lực của đội ngũ cán bộ kỹ thuật và sự tham gia tích cực chủ rừng, chính sách chi trả DVMTR sẽ có thêm một nền tảng vững chắc để thực hiện chủ động, chính xác, đúng diện tích, đúng đối tượng, công khai và minh bạch. Quan trọng hơn, đằng sau mỗi diện tích rừng được xác định chính xác là quyền lợi chính đáng của chủ rừng và là động lực, niềm tin quan trọng để cộng đồng tiếp tục gắn bó, bảo vệ những giá trị lâu dài của rừng.