Qua 06 cuộc kiểm tra, giám sát năm 2026, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên ghi nhận sự thay đổi trong việc quản lý, sử dụng tiền dịch vụ môi trường rừng (DVMTR). Các chủ rừng thực hiện công khai, minh bạch nguồn tài chính và đưa phương án sử dụng ra bàn bạc dân chủ đã góp phần thiết thực vào việc tạo sự đồng thuận cao trong cộng đồng.
Trong 10 tháng đầu năm 2026, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Điện Biên đã chủ trì, phối hợp với các đơn vị có liên quan tổ chức kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng tiền chi trả DVMTR của các chủ rừng. Gồm Ban quản lý Khu dự trữ thiên nhiên Mường Nhé, Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ và các chủ rừng là cộng đồng trên địa bàn các xã Na Sang, Pú Nhung, Mường Tùng, Mường Mùn. Quá trình kiểm tra cho thấy các chủ rừng là tổ chức đã thực hiện nghiêm túc việc thông báo diện tích rừng, đơn giá và số tiền chi trả bên nhận khoán. Điển hình như: Ban quản lý Khu dự trữ thiên nhiên Mường Nhé, các thông tin về diện tích và số tiền của bên nhận khoán được công khai minh bạch, kèm theo chứng từ chuyển tiền đầy đủ. Thông tin tiếp tục được phổ biến qua cuộc họp và nhóm Zalo của cộng đồng, nhóm hộ, tổ chức nhận khoán. Từ đó, các thành viên có căn cứ theo dõi số tiền được nhận và bàn cách sử dụng.
Đối với cộng đồng, sự tham gia của người dân được thể hiện xuyên suốt từ khâu thông báo đến quyết định phương án phân bổ:
Tại Mường Tùng, 100% (15/15) cộng đồng kiểm tra có biên bản họp dân thống nhất nội dung sử dụng tiền chi trả DVMTR. Ban quản lý rừng cộng đồng đã thông báo số tiền được chi trả, công khai thu, chi qua các cuộc họp. Nguồn tiền chủ yếu được chi cho các hộ có trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng; một phần dành cho công tuần tra và hoạt động chung của bản. Theo kết quả kiểm tra, giám sát tại xã Na Sang và Pú Nhung cũng ghi nhận tỷ lệ cao các ban quản lý thực hiện tốt việc công khai nguồn quỹ đến từng hộ gia đình.
Tại Mường Mùn, 16/18 cộng đồng được kiểm tra đã công khai số tiền DVMTR được chi trả và các khoản thu, chi thông qua họp bản, có biên bản thống nhất nội dung sử dụng tiền, đạt 88,89%. Các nội dung chi cơ bản được các hộ gia đình thống nhất, đồng thuận. Việc đưa phương án sử dụng tiền ra bàn bạc giúp người dân biết phần kinh phí dành cho các hộ, phần phục vụ tuần tra, bảo vệ rừng và hoạt động chung, từ đó có căn cứ tham gia giám sát quá trình thực hiện.
Tại bản Tá Miếu (xã Sín Thầu), trong năm 2024, cộng đồng nhận hơn 729,7 triệu đồng triệu đồng từ Ban quản lý Khu dự trữ thiên nhiên Mường Nhé. Trong đó, hơn 698,1 triệu đồng được chi trả cho các hộ theo công tuần tra, bảo vệ rừng; phần còn lại hỗ trợ Ban quản lý rừng, Ban kiểm soát và hoạt động chung của cộng đồng. Theo kiểm tra, việc chi tiền DVMTR được thực hiện công khai, các hộ nhất trí, không có ý kiến thắc mắc, các nội dung thực hiện có biên bản họp thống nhất và theo quy chế tổ chức và hoạt động đã ban hành của bản.
Đoàn kiểm tra và các hộ dân nghe báo cáo việc quản lý, sử dụng tiền của Ban quản lý rừng bản Tá Miếu, xã Sín Thầu.
Tại các bản Na Khoang, Khá và Co Cượm, dù tỷ lệ phân bổ chi phí có sự khác biệt tùy thuộc vào đặc thù từng bản, điểm chung là đều có biên bản họp thống nhất, minh chứng cho thấy sự kết hợp giữa công khai thông tin và thảo luận dân chủ là nền tảng để cộng đồng chủ động lựa chọn phương án sử dụng tối ưu.
Sự gắn kết giữa quyền lợi và trách nhiệm giữ rừng cũng thể hiện qua việc tổ chức tuần tra tại cộng đồng. Ở Mường Tùng và Mường Mùn, toàn bộ cộng đồng được kiểm tra đều đã thành lập các tổ tuần tra, bảo vệ rừng; trong đó, 12/15 cộng đồng tại Mường Tùng và 13/18 cộng đồng tại Mường Mùn có bố trí kinh phí cho tuần tra, bảo vệ rừng, phòng cháy, chữa cháy rừng. Những kết quả này cho thấy việc bàn bạc sử dụng nguồn tiền gắn với nhu cầu bảo vệ diện tích rừng đang cung ứng dịch vụ, bảo đảm quyền lợi của người dân đi cùng trách nhiệm giữ rừng.
Để đảm bảo các phương án đã thống nhất được hiện thực hóa bằng những con số chính xác trên thực tế, công tác kiểm tra và giám sát được triển khai toàn diện như:
Quỹ thực hiện đối chiếu sổ thu - chi, chứng từ ngân hàng, biên bản họp bản và danh sách chi trả. Những nội dung chưa hoàn thiện đều được hướng dẫn bổ sung kịp thời. Qua kiểm tra tại Mường Tùng và Mường Mùn, bên cạnh việc ghi nhận các cộng đồng đã tổ chức công khai, bàn bạc sử dụng tiền, Quỹ đề nghị tiếp tục hoàn thiện biên bản họp, sổ theo dõi và chứng từ thu, chi. Đây là cơ sở để đối chiếu giữa nội dung đã thống nhất với khoản tiền thực tế sử dụng, giúp người dân theo dõi rõ hơn việc thực hiện phương án của cộng đồng. Việc ghi chép đầy đủ, phân biệt rõ từng nguồn tiền còn giúp ban quản lý giải trình các khoản thu, chi khi người dân có ý kiến.
Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng kiểm tra sổ tay chi trả DVMTR tại bản Rạng Đông, xã Pú Nhung.
Ngoài việc đối chiếu chứng từ, Quỹ chú trọng hướng dẫn theo dõi nguồn tiền khi thay đổi nhân sự ban quản lý hoặc sáp nhập cộng đồng. Tại Pú Nhung và Mường Mùn, các Ban quản lý rừng cộng đồng bản Đề Chia, Pú Nhung, Mường, Hỏm Hốc và Ta Pao được hướng dẫn tiếp nhận, quản lý, sử dụng tiền DVMTR, ghi chép sổ sách, lập và lưu trữ chứng từ. Đồng thời, tổ kiểm tra đề nghị bàn giao đầy đủ hồ sơ giữa ban quản lý cũ và mới, rà soát nhu cầu cấp bổ sung sổ tay để theo dõi liên tục các khoản thu, chi, tạo thuận lợi cho cộng đồng kiểm tra, đối chiếu.
Kết quả kiểm tra thực tế tại một số chủ rừng là tổ chức, cộng đồng và cộng đồng/nhóm hộ nhận khoán khẳng định: Công khai minh bạch và bàn bạc dân chủ là hai vấn đề cốt lõi tạo nên sự đồng thuận trong xã hội. Việc giám sát chặt chẽ nguồn tiền không chỉ đơn thuần là công cụ quản lý tài chính, mà còn củng cố nền tảng để người dân trực tiếp tham gia quyết định, theo dõi việc sử dụng nguồn tiền chi trả DVMTR, từ đó nâng cao tinh thần trách nhiệm gắn kết chặt chẽ với công tác quản lý và bảo vệ rừng trên địa bàn tỉnh.