Sau Tết Nguyên đán, khi nhà nhà vừa hạ cây nêu, dọn lại bếp lửa, thì trên những sườn núi ở Điện Biên lại bắt đầu một mùa khác. Đó là mùa làm nương. Nhiều năm trước, cứ vào thời điểm này, rừng lại bị chặt, bị đốt để lấy đất trồng ngô, trồng sắn. Hết quả đồi này đến quả đồi khác loang lổ vết cháy. Người dân quen tay phát rừng, nghĩ có thêm đất thì có thêm cái ăn. Nhưng đất bạc màu rất nhanh, ngô không đủ bữa, còn rừng thì mất dần.
Giữ rừng ở Điện Biên vì thế không phải chuyện một sớm một chiều. Mỗi năm sau Tết Nguyên đán, lực lượng kiểm lâm, chính quyền xã, trưởng bản lại đi từng nhà nhắc bà con không phát rừng làm nương mới. Có năm phải đi cả tuần liền, ăn cơm nắm giữa rừng, ngủ tạm trong lán. Họ không nói điều gì cao xa, chỉ bảo bà con: phá rừng rồi, sau này con cháu lấy gì mà sống.
Trở lại bản Cáy, xã Nà Tấu, con đường đất vào bản giờ mát hơn trước. Hai bên là những tán cây rừng khép lại, lá xanh dày. Rừng không còn thưa như mấy năm trước. Trưởng bản Lò Văn Thơi chia sẻ: “Bản được giao hơn 120ha rừng cho cộng đồng quản lý. Nhận rừng rồi, bà con họp bản, chia nhau thành từng nhóm tuần tra. Mỗi nhóm vài hộ, thay phiên nhau đi rừng, xem có ai chặt cây, đốt nương trái phép không. Có gì lạ thì báo ngay cho kiểm lâm”.
Những cánh rừng xanh ngát được người dân bản Nậm Cáy, xã Nà Tấu bảo vệ tốt. Ảnh Vinh Duy.
Ông Thơi bảo ngày trước, cứ đến mùa làm nương là người trong bản lại rủ nhau phát thêm rừng. Chặt hết khu này lại sang khu khác. Cứ nghĩ làm nhiều thì có ăn. Nhưng đất dốc, mưa xuống là trôi hết màu. Ngô không được bao nhiêu, cái đói vẫn theo sau lưng. Từ khi có chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, bà con bắt đầu nghĩ khác. Rừng đứng yên thì mình cũng có tiền. Tiền không nhiều nhưng đều đặn. Có nhà sửa lại mái, mua thêm con trâu, cái máy tuốt lúa. Có nhà để tiền cho con đi học.
Ở bản Nặm Cứm, rừng Ban cổ được giữ lại nhiều năm nay. Cây Ban mọc trên đồi, xen giữa những mái nhà gỗ của đồng bào người Mông. Người trong bản coi đó là tài sản chung. Trưởng bản Mùa A Lầu nói rừng Ban còn thì bản còn khách đến. Tháng ba, hoa Ban nở trắng cả sườn núi. Khách từ dưới xuôi lên chụp ảnh, ở lại ăn cơm, ngủ nhà sàn.
Từ khi xã có chủ trương làm du lịch cộng đồng, bà con Nặm Cứm giữ rừng kỹ hơn. Đường vào bản được quét dọn sạch. Nhà cửa sửa sang gọn gàng. Phụ nữ tập lại điệu múa, đàn ông chuẩn bị khèn, chuẩn bị trống. Mấy hộ mạnh dạn đăng ký làm homestay. Họ bảo giữ được rừng Ban thì mới có khách. Có khách thì có thêm tiền mua phân, mua giống, đỡ phải nghĩ đến chuyện phá rừng làm nương nữa.
Rừng Ban cổ thụ ở bản Nậm Cứm, đã thu hút khách du lịch đến thăm quan, chụp ảnh rất đông vào dịp tháng 3 hàng năm. Ảnh Xuân Tư
Trước đây, việc giữ rừng ở cơ sở gặp nhiều khó khăn. Lực lượng kiểm lâm mỏng, địa bàn rộng. Có nơi người dân chưa hiểu hết giá trị của rừng. Nhưng mấy năm gần đây, cách làm đã khác. Chính quyền xã phối hợp với kiểm lâm, họp bản, lập quy ước bảo vệ rừng. Giao rõ khu nào cho nhóm nào trông coi. Ai vi phạm thì cả bản nhắc nhở.
Tại các bản thuộc xã Pa Tần cũ, nay đã sáp nhập về xã Mường Chà, khi giao rừng cho nhóm hộ quản lý, nhiều khoảnh rừng đã xanh trở lại. Bà con khoanh nuôi tái sinh, không thả rông gia súc vào khu rừng non. Đi tuần tra, họ chỉ cho nhau cách nhận biết cây tái sinh, cách giữ lại những cây con khỏe. Nhiều nơi trước kia trống trải, giờ tán rừng đã dày hơn, suối có nước quanh năm.
Ông Nguyễn Hữu Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Chà chia sẻ: “Người dân ở đây sống với rừng từ lâu nên khi được giao quản lý, họ có trách nhiệm hơn. Các hộ tham gia bảo vệ rừng được nhận tiền dịch vụ môi trường rừng, được tập huấn cách phòng cháy chữa cháy. Xã duy trì các tổ tuần tra theo phương châm bản tự quản, dân tự làm. Nhờ vậy, diện tích rừng được giữ ổn định, ít xảy ra cháy và phá rừng”.
Rừng được bảo vệ tốt, dưới tán rừng, người dân trồng các loại cây dược liệu tăng thu nhập. Ảnh Vinh Duy
Theo thống kê của tỉnh Điện Biên, đến hết năm 2025, đã chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng năm 2024 cho 6.394 chủ rừng, với tổng số tiền hơn 165 tỷ đồng. Số tiền còn tồn các năm trước cũng đã chi trả xong cho 428 chủ rừng, hơn 4,7 tỷ đồng. Con số ấy cho thấy chính sách đi vào thực tế chứ không nằm trên giấy.
Ông Hà Lương Hồng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Điện Biên cho biết: “Khi tiền dịch vụ môi trường rừng đến tận tay từng chủ rừng, ý thức giữ rừng của bà con nâng lên rõ rệt. Số vụ phá rừng giảm so với trước. Nhiều nơi từng là điểm nóng làm nương nay đã tập trung giữ rừng. Kiểm lâm cơ sở được giao trách nhiệm cụ thể, không được lơ là tuần tra, tuyên truyền.
Giữ rừng ở Điện Biên bây giờ không chỉ là nhiệm vụ của kiểm lâm mà là việc chung của người dân các xã. Người dân hiểu rằng rừng còn thì nước còn, đất còn. Rừng còn thì có tiền dịch vụ, có khách du lịch, có kế sinh nhai lâu dài. Sau mỗi mùa Tết, thay vì lo phát thêm nương mới, nhiều bản đã lo chuyện phân công nhau đi tuần rừng.
Con đường vào bản Cáy hôm nay vẫn rợp bóng cây. Ở Nặm Cứm, hoa ban vẫn nở trắng đồi khi tháng ba về. Những cánh rừng không còn biến mất nhanh như trước. Giữ rừng là việc khó, nhưng khi người dân coi rừng là của mình, tự tay mình giữ lấy, thì rừng sẽ còn đứng đó, che gió, giữ nước cho bản làng.