Điện Biên là một trong những địa phương có diện tích rừng tự nhiên lớn ở khu vực Tây Bắc, với độ che phủ rừng đạt 44,69% (tính đến cuối năm 2024). Với địa hình chủ yếu là đồi núi, đời sống người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn. Trong bối cảnh đó, chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) đã trở thành điểm sáng, mang lại nguồn thu ổn định, đồng thời tạo động lực để người dân gắn bó, giữ rừng và phát triển rừng bền vững.

Chi trả DVMTR được triển khai tại Điện Biên từ năm 2012. Qua hơn một thập kỷ thực hiện, cơ chế này đã trở thành công cụ tài chính hiệu quả, khuyến khích cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển rừng. Theo số liệu tổng hợp, bình quân hàng năm, tổng số tiền chi trả DVMTR trên địa bàn tỉnh đạt gần 200 tỷ đồng, được phân bổ cho các chủ rừng là tổ chức, hộ gia đình, cộng đồng dân cư, UBND cấp xã và tổ chức khức được giao trách nhiệm bảo vệ rừng.

Nguồn chi trả này được phân bổ cho hơn 7 nghìn chủ rừng với tổng diện tích rừng cung ứng dịch vụ môi trường rừng là 416.109 ha, diện tích đủ điều kiện chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng là 344.391 ha (số liệu chi trả năm 2024), chủ yếu ở các huyện: Mường Nhé, Nậm Pồ, Mường Chà, Tủa Chùa, Tuần Giáo... Nhiều hộ dân tại các địa phương vùng cao đã có thêm nguồn thu nhập ổn định từ 2-3 triệu đồng/năm. Đối với một số cộng đồng thôn bản, số tiền chi trả có thể lên đến hàng chục, hàng trăm triệu đồng/năm, điển hình tại xã Sen Thượng, huyện Mường Nhé có một số hộ gia đình có mức thu nhập từ chi trả DVMTR cao như cộng đồng bản Pa Ma, bình quân mỗi hộ trong cộng đồng nhận được 117 triệu đồng/năm; cộng đồng bản Tả Ló San, bình quân mỗi hộ trong cộng đồng nhận được 110 triệu đồng/năm; cộng đồng bản Long San, bình quân mỗi hộ trong cộng đồng nhận được 62 triệu đồng/năm, góp phần cải thiện đời sống, hỗ trợ sản xuất và đầu tư vào các công trình phúc lợi.

Trước đây, do điều kiện kinh tế khó khăn và nhận thức còn hạn chế, một bộ phận người dân địa phương từng có những hành vi tác động tiêu cực đến rừng như chặt phá để làm nương rẫy, khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã… Tuy nhiên, từ khi được giao rừng để bảo vệ và nhận tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng, nhận thức của người dân đã có những thay đổi tích cực rõ rệt. Rừng không còn được nhìn nhận đơn thuần là nguồn tài nguyên khai thác, mà đã trở thành “tài sản”, là “cần câu cơm”, gắn liền với sinh kế, đời sống hằng ngày.

Anh Pờ Xuân Mười, một người dân tại xã Sen Thượng, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên chia sẻ: "Trước đây, gia đình tôi gặp rất nhiều khó khăn trong việc kiếm sống, nhưng nhờ chi trả dịch vụ môi trường rừng, mỗi năm chúng tôi có thêm khoản thu nhập đáng kể, giúp trang trải chi phí sinh hoạt và đầu tư vào chăn nuôi. Điều này khiến chúng tôi có ý thức hơn trong việc bảo vệ rừng."

Người dân đã chủ động tuần tra, phát hiện sớm các nguy cơ xâm hại rừng, tham gia tích cực vào công tác phòng cháy, chữa cháy rừng, giữ gìn từng cánh rừng như gìn giữ chính tương lai của gia đình và cộng đồng.

Người dân  xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên tham gia chữa cháy rừng.

Không chỉ nhận được khoản chi trả hàng năm, các cộng đồng tham gia bảo vệ rừng còn được tập huấn nâng cao năng lực cho chủ rừng trong việc thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng, hướng dẫn quản lý, sử dụng tiền DVMTR và hàng năm tham gia các cuộc kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng của chủ rừng là cộng đồng thôn, bản.

Tập huấn về nâng cao năng lực cho chủ rừng trong việc thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các chủ rừng trên địa bàn huyện Điện Biên Đông

Chi trả DVMTR cũng góp phần tạo nên mối liên kết chặt chẽ giữa người sử dụng và người cung ứng dịch vụ môi trường rừng. Các đơn vị sử dụng dịch vụ như Thủy điện Nậm Mức, Thủy điện Nậm Pay, Thủy điện Nậm Khẩu Hú... thực hiện chi trả tiền dịch vụ cho chủ rừng tại khu vực thượng nguồn. Mối quan hệ này hình thành nên chuỗi liên kết trách nhiệm - lợi ích, tạo thành vòng tròn phát triển bền vững giữa kinh tế - xã hội - môi trường.

Ngoài ra, tỉnh Điện Biên đang chi trả DVMTR qua tài khoản ngân hàng và ví điện tử, giúp minh bạch hóa, thuận tiện hóa quá trình thanh toán. Đây là bước đi phù hợp với xu hướng chuyển đổi số trong ngành lâm nghiệp.

Gắn bó hơn với rừng không chỉ mang lại thu nhập, chi trả DVMTR còn góp phần thay đổi nhận thức của người dân về tầm quan trọng của rừng đối với đời sống và môi trường. Thay vì phá rừng làm nương rẫy, người dân giờ đây có động lực để bảo vệ rừng, tích cực tham gia các hoạt động trồng cây, tuần tra bảo vệ rừng và phát triển mô hình kinh tế lâm nghiệp bền vững.

Chi trả DVMTR tại Điện Biên đã mang lại hiệu quả rõ rệt, vừa tạo sinh kế bền vững, vừa giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng. Để tiếp tục phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, cơ quan quản lý rừng, doanh nghiệp sử dụng dịch vụ và cộng đồng dân cư.

Trong thời gian tới, với sự cải tiến trong công tác quản lý, ứng dụng công nghệ và sự tham gia tích cực của người dân, chi trả DVMTR sẽ tiếp tục là động lực quan trọng giúp bảo vệ rừng bền vững, góp phần nâng cao đời sống đồng bào miền núi, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường lâu dài.